İşyerlerinde radyasyon kaynakları, iyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon riskleri ile temel korunma yöntemleri.
Radyasyon, enerjinin elektromanyetik dalgalar veya parçacıklar yoluyla yayılmasıdır. İşyerlerinde kullanılan X ışını cihazları, radyoaktif maddeler, endüstriyel radyografi sistemleri, lazerler, ultraviyole kaynaklar ve güçlü elektromanyetik alanlar çalışanlar için farklı türlerde maruziyet riski oluşturabilir.
Radyasyon riskini doğru değerlendirebilmek için iyonlaştırıcı radyasyon ile iyonlaştırıcı olmayan radyasyonu birbirinden ayırmak gerekir. X ve gama ışınları ile radyoaktif parçacıklar iyonlaştırıcı radyasyona; lazer, ultraviyole, kızılötesi ve radyo frekansı kaynakları ise kullanım koşullarına göre iyonlaştırıcı olmayan radyasyona örnektir.
Risk değerlendirmesi
İşyerindeki kaynakların türü, aktivitesi veya gücü, maruziyet süresi, çalışanların kaynağa uzaklığı ve etkilenebilecek alanlar belirlenmelidir. Normal çalışma dışında bakım, arıza, kaynak değişimi ve acil durum senaryoları da değerlendirmeye katılmalıdır.
Süre, mesafe ve zırhlama
İyonlaştırıcı radyasyondan korunmada üç temel yaklaşım kullanılır:
- Süre: Kaynağa yakın geçirilen süre mümkün olan en düşük seviyede tutulur.
- Mesafe: Çalışan ile kaynak arasındaki mesafe artırılır.
- Zırhlama: Radyasyonun türüne ve enerjisine uygun koruyucu bariyerler kullanılır.
Maruziyetler, mevzuattaki sınırların altında olmakla birlikte makul ölçüde ulaşılabilecek en düşük düzeyde tutulmalıdır. Bu yaklaşım ALARA ilkesi olarak bilinir.
Mühendislik ve idari kontroller
Kaynakların kapalı sistemlerde kullanılması, koruyucu kabinler, kilitleme sistemleri, uzaktan çalışma düzenekleri, kontrollü alanlar ve uygun uyarı işaretleri öncelikli koruma yöntemleridir. Kaynakların depolanması, envanteri, bakımı ve yetkisiz erişime karşı güvenliği düzenli olarak takip edilmelidir.
Kişisel koruyucu donanım, mühendislik ve idari önlemlerin yerine geçmez. Kurşun önlük, tiroit koruyucu, gözlük veya eldiven gibi ekipmanlar yalnızca kaynağın türüne ve yapılan işe uygun olduğunda kullanılmalıdır.
Doz ve ortam izlemesi
Maruziyet riski bulunan çalışanlarda uygun kişisel dozimetreler kullanılmalı; ortam ölçümleri yetkin kişiler tarafından uygun cihazlarla yapılmalıdır. Ölçüm sonuçları kaydedilmeli, olağan dışı değerler araştırılmalı ve gerekli düzeltici önlemler uygulanmalıdır.
Eğitim ve sağlık gözetimi
Çalışanlara kaynağın özellikleri, sağlık etkileri, kontrollü alan kuralları, koruyucu sistemler ve acil durum prosedürleri hakkında eğitim verilmelidir. Sağlık gözetiminin kapsamı, maruziyet türü ve risk değerlendirmesi dikkate alınarak belirlenmelidir.
Acil durum hazırlığı
Kaynak kaybı, sızıntı, koruyucu sistem arızası veya beklenmeyen maruziyet için yazılı acil durum prosedürleri hazırlanmalıdır. Alanın sınırlandırılması, çalışanların uzaklaştırılması, yetkili kişilere haber verilmesi ve olay sonrası doz değerlendirmesi planlanmalıdır.
Radyasyonla çalışılan işyerlerinde güncel mevzuat, lisans veya yetkilendirme koşulları ve kaynağa özgü teknik kurallar esas alınmalı; değerlendirmeler radyasyondan korunma konusunda yetkin kişilerce yürütülmelidir.